Indonesie : Cultuur van Sulawesi

De drie grootste etnische groepen van Sulawesi zijn de Minahassers in het noorden, de Toraja in Centraal-Sulawesi en de Buginezen in het zuiden. Het noorden van het eiland is veelal christelijk in tegenstelling tot het islamitische zuiden. Christelijk of islamitisch wil niet zeggen dat oudere tradities geheel zijn losgelaten.

Minahassers

De Minahassers maken de grootste bevolkingsgroep van Noord-Sulawesi. In het gemengde bloed van de Minahassers stroomt Nederlands, Chinees en Filipijns bloed. Menado, de hoofdstad van Noord-Sumatra, was in het verleden een stad met veel nationaliteiten. De Minahassers hadden een goede relatie met de Nederlanders in de koloniale periode. Ze hebben een relatief hoge graad van scholing gekregen door het Nederlandse onderwijs. Het merendeel van de Minahassers is protestants, een klein deel is katholiek.

De Portugese zending was al in de zestiende eeuw actief in Noord-Sulawesi, de Nederlandse zending klaarde het klusje echter met meer succes in de eerste helft van de negentiende eeuw. Tegenwoordig zijn er 32 verschillende protestantse sekten onder de Minahasa. Het aanhangen van het christelijke geloof wil echter niet zeggen dat de voorouderverering geheel is losgelaten.

Nog altijd worden er gebruiken in stand gehouden om de goede geesten tegemoet te komen en de kwade geesten af te weren. Ook speelt de spirituele medicijnman, de sjamaan, een belangrijke rol bij religieuze gebeurtenissen of bij de genezing van zieken.   

Toraja

In zuidwestelijk en Centraal-Sulawesi zijn het de Toraja die de grootste bevolkingsgroep vormen. De Toraja leven in het gebied Tanatoraja. Ze wonen in de bergen. Het volk is onder te verdelen in verschillende subgroepen. De zuidelijke Toraja, de Sa'dan is de grootste groep. De meeste Sa'dan Toraja zijn christelijk, een klein deel is moslim. Het is tegelijkertijd ook de groep die het bekendst is door de rijke cultuur.

De Toraja waren vroeger ook onder te verdelen in vier sociale klassen. Er waren twee adellijke klassen, een vrije burgerklasse en een slavenklasse. Dit kastestelsel is officieel afgeschaft maar wordt nog altijd in stand gehouden tijdens rituelen en ceremonies. Met de tijd zijn de verschillen tussen de sociale groepen minder geworden, met name door het onderwijs en de migratie naar andere delen van de archipel.

Sociale status is belangrijk bij bepaalde traditionele beroepen. In een Torajadorp zijn er een aantal leiders bij wie je terecht kan als je vragen hebt over religieuze zaken. Deze leiders zijn altijd van adellijke afkomst.     

Buginezen en Makassaren

De Buginezen vormen de grootste bevolkingsgroep van Zuid-Sulawesi. Ze staan bekend als de beste zeelieden van Indonesie. Met hun prachtige schoeners (schepen) wisten ze de meest uiteenlopende plekken van de archipel te bereiken voor de handel.

De Makassaren, die de tweede grote bevolkingsgroep vormen, hebben een cultuur die te vergelijken is met die van de Buginezen. Zij zijn ook van huis uit uitstekende zeelieden. Zowel de Buginezen als de Makassaren zijn ondanks de late komst van de islam in Sulawesi nog steeds overwegend moslim. De Makassaren houden echter bepaalde elementen van hun traditionele geloof nog altijd in ere.

Torajacultuur

Het gebied Tana Toraja wordt bevolkt door verschillende Torajastammen. Sinds de christelijke missie in het koloniale verleden zijn veel van de traditionele Torajagebruiken verloren gegaan. De grote stroom toeristen die jaarlijks het gebied bezoeken bewijzen echter dat de Torajacultuur niet aan aantrekkingskracht heeft ingeboet. 

Religie

Ook al zijn de meeste Toraja christelijk, het traditionele animistische geloof speelt nog altijd een grote rol in het dagelijkse leven. Door het ontbreken van een schriftelijke traditie en doordat alles mondeling werd overgeleverd zijn er talloze variaties ontstaan. Voor de komst van de christelijke missie aanbeden de Toraja vele goden. Een god werd in het speciaal aanbeden, dot was de god van hun familie, clan of stam. De christelijke missie gebruikte deze god om de Toraja te overtuigen.

De Sadan Toraja hanteerden een soort kastensysteem en een slavenklasse. Nadat de Nederlanders de slavenhandel afschaften werden de klassenverschillen nog lange tijd gehandhaafd. Het blijft nog steeds een belangrijke rol spelen. Ondanks dat een aantal Torajagebruiken onder invloed van het christendom verloren zijn gegaan blijven ceremonies nog altijd belangrijk.  

Begrafenissen

De begrafenisceremonie is de belangrijkste ceremonie van de Toraja. Als de begrafenisrituelen niet volledig of niet op de correcte wijze worden uitgevoerd, zal de familie een hoop onheil over zich heen krijgen. De overledene moet immers naar de andere wereld worden geholpen. Afhankelijk van de status en de rijkdom van de overledene kunnen de begrafenisceremonies een tot zeven dagen duren. Daar zijn vaak honderden gasten bij betrokken.

Net als bij de Balinezen zijn er twee begrafenissen. Een onmiddelijk na het overlijden en de tweede als er voldoende geld is voor de begrafenis. Begrafenissen zijn namelijk allesbehalve goedkoop. Bij de begrafenisrituelen worden namelijk buffels geslacht. Het symbool van rijkdom en macht.

Hoe belangrijker de overledene hoe meer buffels er geslacht worden. De Indonesische regering probeert dit tegen te gaan door op elke geslachte buffel een belasting te heffen. Dat heeft echter niet geleid tot een daling van het aantal gebruikte slachtbuffels.         

Graven en Tau Tau

De Toraja geloven dat je bezittingen kunt meenemen na je dood. Ze werden begraven met hun waardevolle spullen, maar dit leidde tot grafplunderingen. De Toraja verbergen tegenwoordig de doden in rotsen. Het uithouwen van de rotsen wordt uitgevoerd door specialisten die in buffels werden betaald. En aangezien dat karwei een aantal buffels kostte konden alleen de rijken zich dit veroorloven.

De ruimte die vrij werd gemaakt in de rots biedt genoeg ruimte voor een hele familie. De grafkist werd dan ver achter in de grot geplaatst. Voor de grot werd een soort balkonnetje de tau tau geplaatst. De tau tau is een houten pop die de overledene moet voorstellen. Het maken van een tau tau is een kostbare en tijdrovende taak. Het werd alleen voor de hogere klassen gedaan. De gebruikte houtsoort vertelde meer over de status en rijkdom van de overledene.

Hoe duurder het hout, hoe hoger de status en het duurste hout is nangkahout. Oorspronkelijk kon je alleen aan de pop zien van welk geslacht de overledene was. Bij de latere tau tau werd meer geprobeerd om het gezicht te laten lijken op de overledene. Na het plaatsen van de tau tau worden er offers bij gelegd.

Op een gegeven moment waren er niet overal meer geschikte grot meer voorhanden. Als dat het geval was dan werden de grafkisten in een huisgraf geplaatst. Een houten huisjes die bijvoorbeeld boven een hoge klif werden gehangen. De meeste van deze huisgraven zijn echter weggerot. Soms worden graven aan de voet van een berg of in een boom gemaakt.         
 
Tongkonan

Tongkonan zijn de traditionele huizen van de Toraja. Huizen gebouwd op palen en het enorme dak loopt aan beide kanten omhoog. Ze zijn enigszins te vergelijken met de huizen van de Batak in Noord-Sumatra. Alle huizen zijn gebouwd richting het noorden. De planken en palen waaruit de huizen zijn opgebouwd zijn zo gemaakt dat ze precies in elkaar passen. Er zijn geen spijkers gebruikt. Bij de oudere huizen zijn de daken bedekt met overlappende stukken bamboe, de nieuwere huizen zijn voorzien van metaalelementen.

Het woongedeelte van het huis lijkt heel klein door het enorme dak. In het huis zitten een of twee kamers met lage deuren en kleine ramen waardoor het binnen donker is. Het huis is mobiel. Als het nodig is, kan het worden verplaatst. Vroeger werden onder het huis de buffels gestald. Tegenwoordig wordt dat meestal niet meer gedaan uit gezondheidsoverwegingen.

De wanden van het huis zijn beschilderd met geometrische vormen. Een gestileerde versie van een buffel of buffelhoofd zul je snel herkennen. Ook de bouw van een tongkonan gaat gepaard met ceremonies. Als het huis af is wordt er een groot feest gegeven, vele varkens en tenminste een buffel worden geslacht.

Het huis heeft naast een woonfunctie ook een sociale functie. Als je je voorstelt wordt vaak gerefereerd naar het huis waar jij of je voorouders zijn geboren om aan te geven wie je bent. Op dezelfde manier kan er naar anderen worden gerefereerd.

Archeologische vindplaatsen

Taman Purkabala Waruga

Het Taman Purkabala Waruga ligt in Sawangan dat 25 kilometer van Menado ligt. In deze 'tuin van de oudste geschiedenis' liggen 144 megalitische sarcofagen die stammen uit de tiende eeuw. Het is een kerkhof van de Minahassers die stamt uit de tijd voordat de christelijke missie haar bekeringswerk in het noorden van Sulawesi kwam verrichten. In deze animistische periode werden belangrijke stamhoofden in staande stenen graven ter aarde gelegd.

Deze stenen sarcofagen werden waruga genoemd. De waruga zijn in feite stenen waarin een gat is gemaakt en waarop een afsluitende steen wordt geplaatst. De overledene werd in een zittende houding in de holle ruimte van de steen geplaatst. De gedachte hierachter was dat de overledene in dezelfde houding de wereld moest verlaten als waarop hij deze was ingekomen, de foetushouding dus.

De ruimte was groot genoeg voor meerdere lichamen, er konden daarnaast ook waardevolle objecten als wapens en geld in het graf worden gelegd. Op de waruga zijn ornamenten gevonden in de vorm van mensen, dieren, planten en geometrische patronen. De ornamenten gaven mogelijk meer duidelijkheid over de overledene: de reden van zijn dood, zijn hobby's, reputatie etc. De hoogte van de waruga is afhankelijk van de status van de overledene.        

Watu Pinabetangan

In Tompaso dat 45 kilometer van Menado ligt staat een megalitische steen. De steen wordt de Watu Pinabetangan genoemd en is de volgens de legende afkomstig van de voorouders van de Minahassers. In het oppervlak van de steen zijn grove, mysterieuze tekens en geschriften gekerfd die tot op heden nog niet zijn ontcijferd. Volgens de Minahasalegende ligt de steen op de plek waar de voorouders voor het eerst het land onder de mensen verdeelden. Deze verdeling vond plaats zodat het leven vredig en harmonieus kon verlopen.  

Valleien van Bada en Napu

In Centraal-Sulawesi ligt het Lore Lindu National Park. Dit nationale park wordt omring door de valleien van Bada, Kulawi, palolo en Napu. De valleien van Bada en Napu worden druk bezocht vanwege de megalitische structuren die verspreid in het gebied te vinden zijn. In de enorme stenen structuren zijn afbeeldingen gekerfd van mensachtige figuren en dieren. De archeologische experts zijn er nog niet over uit wat de herkomst van de megalieten is maar ze zijn in elk geval ruim duizend jaar oud.

Musea

Provinciemuseum Noord-Sulawesi, Menado

Als je meer te weten wilt komen over de cultuur en geschiedenis van de regio, dan kun je een bezoek brengen aan het Provinciemuseum van Noord-Sulawesi in Menado. In dit museum kun je kennis maken met de kunst, kleding en geschiedenis van Noord-Sulawesi. Er worden ondermeer koperen blaasinstrumenten, kleine kanonnen en wapens tentoongesteld.

Balailompoa Museum, Makassar

Het Balailompoamuseum was voorheen de zetel van de vorsten van Gowa. Het is een houten paleis dat ongeveer elf kilometer van Makassar ligt. In het museum zijn achter glazen vitrines de koninklijke wapens en kostuums te zien. Alleen op speciaal verzoek kan je ook de gouden kroon van 1769 gram te zien krijgen. 

Museum La Galigo I, Makassar

In Fort Rotterdam staan een lange reeks gebouwen die stammen uit de koloniale tijd. In een van deze gebouwen is het Museum La Galigo I gevestigd. Vroeger lag daar de handelswaar uit Oost-Indonesie opgeslagen. Tegenwoordig vind je hier prehistorische vondsten, keramiek, muziekinstrumenten, kledingstukken en schaalmodellen van traditionele huizen en boten.

Museum La Galigo II, Makassar

In het oudste gebouw van Fort Rotterdam in het westen van Makassar is het Museum La Galigo II gevestigd. In het gebouw 'Speelman's huis' dat stamt uit 1668 heeft admiraal Cornelis Speelman zelf nooit gewoond. Het was het huis van de gouverneur van Celebes tot halverwege de negentiende eeuw. Je kunt hier een verzameling van wapens, pentekeningen, munten, postzegels, schelpen, textiel en gebruiksvoorwerpen bekijken.

Kunstvormen

De ambachtskunst van Sulawesi is van een hoog niveau en geniet bekendheid in alle delen van de archipel. De fijne zijde en zware ikats uit het zuiden en midden van Sulawesi zijn dure en gewilde stoffen. Dit geldt ook voor de fijne zilveren en gouden sieraden. Ook de bamboeproducten vinden gretige aftrek bij de toeristen.       

Textiel

In Sulawesi zijn er twee soorten weefkunst die tot een hoog niveau zijn ontwikkeld. De zeer fijne zijde uit het zuiden van het eiland en de prachtige, zware ikats die oorspronkelijk werden vervaardigd in de riviervalleien van Rongkong en Galumpang. De zijde wordt al eeuwenlang gebruikt voor de vervaardiging van sarongs. Alleen de vrouwen houden zich bezig met de productie van de fijne stof.

De kleuren van de zijde zijn afhankelijk van de plaats waar het vervaardigd wordt, maar in principe kan elke denkbare kleur geproduceerd worden. De zijden sarongs werden gewoonlijk alleen bij feestelijke of religieuze gebeurtenissen gedragen. De aristocratie droeg de zijde als statussymbool, bepaalde designs werden alleen voor hen geproduceerd.

De ikats werden daarentegen eigenlijk voor een heel andere bestemming gebruikt. De ikats dienden oorspronkelijk als doodskleden bij begrafenissen, in het zuidelijk deel van Tana Toraja. Bij de vervaardiging van ikat wordt het patroon al in de draden toegevoegd voordat het geverfd wordt. Het maken van echte ikat kost veel tijd. Het is niet goedkoop.          

Metaal

In oude tijden werden in Centraal-Sulawesi koperen amuletten en beeldjes gemaakt. Deze traditie is in de loop der tijd verloren gegaan. De zilveren sirih-doosjes uit de achttiende en negentiende eeuw en de fijne zilveren sieraden die destijds door jonge vrouwen werd gedragen is nog steeds verkrijgbaar in de goud- en zilverwinkeltjes in Makassar. Goud is ook in deze streken het meest waardevolle metaal.

Bamboe

Bamboe wordt in alle delen van de archipel gebruikt om goederen in te bewaren of te vervoeren. Mandjes worden ook overal gemaakt. De mandjes die in Tana Toraja worden geproduceerd zijn van een zeer hoge kwaliteit. De traditionele manden en hoeden van de Toraja worden van zeer fijn geweven bamboe gemaakt en zijn daardoor een populaire souvenir.

Ondek de historie

Fort Rotterdam

In het westen van Makassar staan nog altijd de massieve muren van het voormalige Nederlandse Fort Rotterdam. De muren beschermen een aantal mooie gebouwen die dateren uit de zeventiende en achttiende eeuw. Het fort heette oorspronkelijk Ujung Padang en was eigendom van de vorst van Gowa. Na het Verdrag van Bungaya in 1667 werd de vorst gedwongen het fort af te staan. Het fort werd daarmee het hoofdkwartier van de Nederlanders in Zuid-Sulawesi. De Nederlandse bevelhebber admiraal Cornelis Speelman veranderde de naam in Fort Rotterdam.

Er werden een aantal gebouwen in de Nederlandse stijl in het fort gebouwd, waaronder een kerk op de binnenplaats. In 1937 verloor het fort zijn defensieve functie en kregen de gebouwen andere bestemmingen. In 1970 werd begonnen met de renovatie van het fort zodat je nu een getrouwer beeld hebt van hoe het er in de zeventiende eeuw allemaal uitzag. In het fort staan tegenwoordig twee musea.

Het museum La Galigo II is gevestigd in het oudste gebouw van het fort, 'Speelman's huis',  dat stamt uit 1686. Het museum La Galigo I is gevestigd in de lange reeks gebouwen aan de zuidkant van het fort. Voor het fort staat een ruiterstandbeeld van Hasanuddin, de vorst van Gowa, die het fort in 1667 van de Nederlanders verloor. Zijn hardnekkige strijd tegen de V.O.C. heeft hem een plaats opgeleverd tussen de andere nationale helden van Indonesie. De achttiende eeuwse kapel wordt tegenwoordig als vergaderruimte gebruikt. De toegang tot het fort is gratis.

Tombe Hasanuddin

In de buitenwijken van Makassar vind je de tombe van sultan Hasanuddin. Hasanuddin (1629-1670) was halverwege de zeventiende eeuw de vorst van het koninkrijk Gowa in Zuid-Sulawesi. Zijn hardnekkige strijd tegen de koloniale Nederlanders hebben hem een gerespecteerd man gemaakt onder de Makassaren. Buiten de locatie van de tombe staat de Tomanurungsteen waarop in het verleden de koningen van Gowa werden gekroond. Volgens de legende stammen de vorsten van Gowa af van een hemelse voorouder die via deze steen voor het eerst contact met de aarde maakte.   

Tombe Diponegoro

Op een kleine begraafplaats aan de Jalan Diponegoro in Makassar ligt prins Diponegoro, de zoon van sultan hamengkubuwono III van Yogyakarta begraven. Prins Diponegoro (1785-1855) was de succesvolle leider tijdens de Java-oorlog die van 1825 tot 1830 duurde. Deze oorlog eiste aan beide zijden veel doden maar vooral aan de Javaanse zijde.

Toen de prins voor vredesonderhandelingen werd uitgenodigd werd hij op achterbakse wijze door de Nederlanders gevangen gezet en verbannen naar Sulawesi. In Fort Rotterdam kwam hij in 1855 aan zijn einde. In de tombe zijn ook zijn vrouw en andere familieleden begraven. Diponegoro is een van de oudste nationale helden van Indonesie en in elke stad wordt hij geeerd door een straat die naar hem is vernoemd.   

Ban Han Kiong Tempel

De boeddhistische Ban Han Kiong tempel stamt uit 1819. Het is gebouwd door volgelingen van Kong Hu Chu. Je vindt de kleurrijke tempel in het centrum van Menado, in de Chinese wijk. Het is de oudste Chinese tempel in het oosten van Indonesie. Er staan twee Nederlandse kanonnen uit de koloniale tijd voor de tempel. In de tempel worden een aantal oude Portugese voorwerpen tentoongesteld.

Tijdens de gewelddadige coup van 1965 werden alle Chinese tempels vernietigd doordat ook de Chinezen doelwit waren van de geweldadigheden. In 1974 werd de tempel opnieuw opgebouwd door de inwoners van de Chinezenwijk. Jaarlijks is de tempel in februari het toneel van het Cap Go Mei ritueel, waarmee het einde van de nieuwjaarsviering wordt gemarkeerd.

Vanuit heel Indonesie komen er Chinezen om de tempel te bezoeken. Er vinden dans- en theatervoorstellingen plaats en er worden demonstraties gegeven van traditionele vechtsporten. Vanaf de bovenste verdieping van de tempel heb je een mooi uitzicht over de stad.